Biegły rewident – kim jest, co robi i jakie ma obowiązki według ustawy?

Biegły rewident to jedna z niewielu profesji w Polsce, której uprawnienia, obowiązki i ograniczenia reguluje odrębna ustawa. Wielu właścicieli firm styka się z tym zawodem dopiero w momencie obowiązkowego audytu – i wtedy okazuje się, że nie wiedzą, czego mogą oczekiwać, a czego wymagać nie mają prawa. Ten artykuł wyjaśnia, kim dokładnie jest biegły rewident, jakie zadania wykonuje, jakim ograniczeniom podlega oraz jak wygląda współpraca z nim w praktyce.

Artykuł Partnera

Kim jest biegły rewident i czym różni się od księgowego?

Biegły rewident to osoba fizyczna uprawniona do niezależnego badania sprawozdań finansowych. Nie jest to ani księgowy, ani doradca podatkowy – to odrębny zawód zaufania publicznego, regulowany przez Ustawę z dnia 11 maja 2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym.

Kluczowa różnica polega na niezależności. Księgowy lub główny księgowy pracuje dla firmy i odpowiada za sporządzenie sprawozdania. Biegły rewident weryfikuje to sprawozdanie z zewnątrz – jego zadaniem jest potwierdzenie, że obraz finansowy firmy jest rzetelny i zgodny z prawem.

Wymogi ustawowe i wpis na listę PANA

Tytuł biegłego rewidenta nie jest nadawany automatycznie. Ustawa wymaga spełnienia łącznie kilku warunków:

• ukończenia wyższych studiów i zdania egzaminów zawodowych przed Komisją Egzaminacyjną,
• odbycia co najmniej 3-letniej praktyki zawodowej pod nadzorem biegłego rewidenta,
• niekaralności za umyślne przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
• wpisu na listę biegłych rewidentów prowadzoną przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego (PANA).

PANA – organ nadzoru publicznego powołany w 2017 r. – prowadzi ogólnodostępny rejestr biegłych rewidentów i firm audytorskich. Przed podpisaniem umowy z firmą audytorską możesz sprawdzić jej status bezpośrednio w tym rejestrze.

Jakie zadania wykonuje biegły rewident?

Zakres zadań biegłego rewidenta jest ściśle określony w ustawie i w Krajowych Standardach Rewizji Finansowej (KSRF), które są polską implementacją Międzynarodowych Standardów Rewizji Finansowej (MSRF).

Badanie sprawozdania finansowego – podstawowe zadanie

Podstawowym i najważniejszym zadaniem biegłego rewidenta jest przeprowadzenie badania ustawowego – czyli niezależnej weryfikacji rocznego sprawozdania finansowego jednostki podlegającej obowiązkowi audytu.

Badanie obejmuje w szczególności:

• ocenę, czy sprawozdanie jest sporządzone zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości,
• weryfikację rzetelności prezentacji sytuacji majątkowej, finansowej i wyniku finansowego,
• ocenę prawidłowości ksiąg rachunkowych stanowiących podstawę sprawozdania,
• analizę, czy sprawozdanie z działalności jest spójne ze sprawozdaniem finansowym.

Wynikiem badania jest opinia biegłego rewidenta – dokument, w którym rewident stwierdza, czy sprawozdanie przedstawia rzetelny i jasny obraz sytuacji finansowej spółki. Opinia może być bez zastrzeżeń, z zastrzeżeniami, negatywna lub – w skrajnych przypadkach – rewident może odmówić jej wyrażenia.

Inne usługi atestacyjne i pokrewne

Poza obowiązkowym badaniem sprawozdania finansowego biegły rewident może wykonywać również inne usługi, jeśli nie naruszają jego niezależności. Należą do nich m.in.:

• przeglądy śródrocznych sprawozdań finansowych,
• badania due diligence na potrzeby transakcji M&A,
• weryfikacja prognoz finansowych,
• poświadczenia na potrzeby postępowań sądowych lub restrukturyzacyjnych.

Usługi te są zlecane dobrowolnie – nie wynikają z ustawowego obowiązku, lecz z decyzji biznesowej właściciela lub zarządu.

Niezależność biegłego rewidenta – kluczowy obowiązek ustawowy

Niezależność to fundament zawodu biegłego rewidenta. Ustawa z 2017 r. definiuje ją szeroko i precyzyjnie – i to właśnie tu pojawiają się ograniczenia, które właściciele firm muszą znać.

Biegły rewident nie może badać sprawozdania jednostki, jeśli istnieją jakiekolwiek okoliczności zagrażające jego obiektywizmowi. Ustawa wymienia ich kilkadziesiąt – od posiadania udziałów w badanej spółce, przez powiązania rodzinne z członkami zarządu, aż po wcześniejsze świadczenie określonych usług doradczych.

Zakaz świadczenia usług niedozwolonych

Firma audytorska przeprowadzająca obowiązkowe badanie sprawozdania finansowego nie może jednocześnie świadczyć na rzecz tej samej jednostki m.in.:

• usług podatkowych (sporządzania deklaracji, doradztwa podatkowego),
• usług księgowych i prowadzenia ksiąg rachunkowych,
• usług w zakresie wyceny aktywów i zobowiązań,
• projektowania i wdrażania systemów finansowych i kontroli wewnętrznej,
• usług kadrowych i płacowych związanych z zarządzaniem.

Zakaz ten wynika z unijnej dyrektywy 2014/56/UE i obowiązuje bezwzględnie dla jednostek zainteresowania publicznego (JZP) – banków, ubezpieczycieli i emitentów papierów wartościowych. Dla pozostałych jednostek część ograniczeń jest łagodniejsza, ale zasada niezależności pozostaje nienaruszalna.

Praktyczna konsekwencja dla właściciela firmy: jeśli korzystasz z usług biura rachunkowego prowadzącego Twoje księgi, ta sama firma co do zasady nie może być Twoim audytorem.

Rotacja firmy audytorskiej

Ustawa wprowadza obowiązkową rotację firmy audytorskiej dla jednostek zainteresowania publicznego. Maksymalny okres współpracy z jedną firmą audytorską wynosi 10 lat, po czym wymagana jest przerwa co najmniej 4-letnia.

Pamiętaj: sprawdź aktualne przepisy rozporządzenia, które może przewidywać krótszy maksymalny okres w zależności od okoliczności.

Dla pozostałych jednostek obowiązkowa rotacja nie obowiązuje ustawowo, jednak dobre praktyki ładu korporacyjnego zalecają jej stosowanie.

Jak przebiega współpraca z biegłym rewidentem w praktyce?

Jako właściciel lub członek zarządu firmy masz kilka konkretnych obowiązków wobec biegłego rewidenta wynikających bezpośrednio z ustawy i z Ustawy o rachunkowości.

Wybór firmy audytorskiej należy do organu zatwierdzającego sprawozdanie – najczęściej do zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia akcjonariuszy, a nie do zarządu. Zarząd nie ma prawa samodzielnie wybrać audytora dla własnego badania – to celowe rozwiązanie, chroniące niezależność procesu.

Umowę z firmą audytorską należy zawrzeć przed zakończeniem badanego roku obrotowego. W praktyce oznacza to, że zlecenie audytu za rok 2024 powinno zostać podpisane najpóźniej do 31 grudnia 2024 r. Zlecanie audytu w lutym czy marcu, gdy rok jest już zamknięty, naraża spółkę na problemy formalne i utrudnia pracę rewidenta.

W trakcie badania zarząd ma obowiązek udostępnić biegłemu rewidentowi wszystkie dokumenty, rejestry i wyjaśnienia niezbędne do przeprowadzenia badania. Utrudnianie lub uniemożliwianie dostępu do informacji jest naruszeniem ustawy.

Po zakończeniu badania biegły rewident przekazuje zarządowi sprawozdanie z badania (dawniej: raport z badania) – szczegółowy dokument opisujący zakres badania, stosowane procedury i ustalenia. Opinia biegłego rewidenta jest dokumentem publicznym – trafia do KRS razem ze sprawozdaniem finansowym.

Podsumowanie – co właściciel firmy powinien wiedzieć o biegłym rewidencie?

Biegły rewident to niezależny weryfikator, nie partner w optymalizacji ani przedłużenie księgowości. Jego rolą jest potwierdzenie rzetelności sprawozdania finansowego – lub wskazanie, że tej rzetelności brakuje. Działa na podstawie ściśle uregulowanej ustawy, która chroni jego niezależność i precyzuje zakres dozwolonych działań.

Dla właściciela firmy kluczowe wnioski są trzy. Po pierwsze – audytora wybiera zgromadzenie wspólników, a umowę podpisuje się przed końcem roku. Po drugie – firma prowadząca Twoje księgi rachunkowe zasadniczo nie może być jednocześnie Twoim audytorem. Po trzecie – opinia biegłego rewidenta jest dokumentem publicznym, który wpływa na wiarygodność Twojej firmy wobec banków, kontrahentów i inwestorów.

Jeśli Twoja spółka po raz pierwszy staje przed obowiązkiem audytu, warto wcześniej skonsultować się z doradcą lub bezpośrednio z kilkoma firmami audytorskimi – wybór powinien być świadomy, a nie podyktowany wyłącznie ceną.